Odavanje priznanja i zahvalnosti za zasluge pojedincima na društvenom nivou javlja se još u najstarijim, plemenski organizovanim zajednicama. Prvobitno su to bili darovi u krznu, oružju ili skupocenim tkaninama.
|
U srednjem veku samo visoki feudalci koji su uživali određene titule i privilegije mogli su biti nagrađeni svojom pripadnošću određenom redu npr. templara, tevtonskih ili kasnije malteških vitezova. Otuda i sva odlikovanja, koja nastaju posle osamnaestog veka imaju srednjovekovno poreklo. Od tog vremena u većini novoformiranih država Evrope i sveta ustanovljeno je dodeljivanje ordena, medalje ili spomenice, kao odličja vladareve i državničke zahvalnosti u zavisnosti od ličnih zasluga pojedinca.
Srpska odlikovanja, izložena u stalnoj postavci Vojnog muzeja u Beogradu, dodeljivana su za hrabrost i samopregor u ratovima vođenim na ovom podneblju. U mirnodopskim uslovima dobijale su ih ličnosti zaslužne za razvoj društva i države, unapređenje prosvete, nauke i stvaralačkih umetnosti. Kraljevske dinastije Obrenovića i Karađorđevića uglavnom su ih ustanovljavale prilikom obeležavanja značajnijih događaja u istoriji Srbije, ali i prilikom čestih odbrambenih vojni kojima su srpska vojska i narod sudbinski bili izloženi. |
Kralj Petar I
Karađorđević sa ordenom
svetog Kneza Lazara |
– Prvi srpski orden, kao odlikovanje najvišeg ranga, vezujemo uz kneza Mihaila Obrenovića koji je, povodom jubileja pola veka od Drugog srpskog ustanka, 1865. godine ustanovio spomen-odličje Takovski krst. Knez je tako želeo da nagradi sve preživele učesnike ustanka, kao i familije preminulih – kaže Dušanka Maričić, viši kustos Vojnog muzeja.
Tada i počinje razvoj Takovskog krsta koji će se kasnije definisati kao petostepeni orden. U periodu srpsko–turskih ratova 1876–1878. ovaj orden prerasta u Takovski krst s mačevima koji postaje statusno obeležje junaka do 1903. i kraja vladavine dinastije Obrenović.
Konačno i ponovno proglašenje Kraljevine Srbije 1882, koja je, podsetimo, prestala da postoji krajem srednjeg veka, a njeno obnavljanje trajalo je od Prvog srpskog ustanka, iniciralo je 1883. donošenje Zakona o odlikovanjima kada su osnovana dva nova srpska odličja, Orden belog orla i Orden svetog Save. Ustanovio ih je prvi srpski kralj modernog doba Milan I Obrenović.
Orden belog orla, po mišljenju mnogih, jedno je od najlepših srpskih odlikovanja. Po zakonu imao je pet stepena. Prvi, Veliki krst moglo je dobiti samo pet lica; drugi, Veliki oficir nosilo je njih dvadeset; treći, Komandir njih četrdeset; četvrti, Oficir dobijalo je sto pedeset, dok je ordenom petog stepena, Kavalirom nagrađivano do tri stotine zaslužnih ličnosti. Sa dodelom ovog odlikovanja nastavlja i dinastija Karađorđević, uz izmenu na reversu. Na njemu je umesto monograma kralja osnivača, upisana godina obnavljanja Kraljevine Srbije. Trideset dve godine posle osnivanja Ordena belog orla, Kralj Petar I Karađorđević osnovao je, u vreme Prvog svetskog rata, Orden belog orla sa mačevima, koji je dodeljivan za zasluge stečene u pobedama Srbije.
 |
 |
 |
|
Orden Karađorđeve zvezde sa mačevima IV stepena |
Orden takovskog krsta sa mačevima III stepena |
Zvezda ordena svetog Save I stepena |
 |
 |
 |
|
Albanska spomenica |
Orden belog orla s mačevima III stepena |
Zlatna medalja za hrabrost Miloš Obilić |
Za zasluge u prosveti, književnosti, crkvi i lepim umetnostima kralj Milan Prvi ustanovio je Orden svetog Save. Ordenska deviza i poruka najvećeg srpskog svetitelja "trudom svojim sve prenebregni", upisivanjem na ovom odličju ovaploćuje vekovnu, vanvremensku i uvek aktuelnu poruku svetoga Save svom narodu.
– Ovo odličje je takođe organizovano u pet stepena, a u Vojnom muzeju čuva se orden svetoga Save prvog stepena kojim je, za zasluge u mirnodopskim uslovima odlikovan vojvoda Stepa Stepanović – podseća viši kustos muzeja.
U to vreme to nije bio kao danas orden Srpske crkve, već zvaničan državni orden koji je dodeljivao kralj, kako iz dinastije Obrenović, tako i iz dinastije Karađorđević. Kao takav, uz upisanu 1883. kao godinu osnivanja umesto obrenovićevskog monograma na reversu, Orden svetog Save bio je aktuelan sve do Drugog svetskog rata.
Povodom proslave petstote godišnjice Kosovske bitke 1889. ustanovljen je Orden svetog kneza Lazara koji je imao samo jedan stepen. O sudbini ovog dinastičkog odlikovanja još uvek nema pouzdanih podataka, a o njegovom izgledu svedoče samo portreti Obrenovića i Karađorđevića koji su, kao kraljevi i punoletni prestolonaslednici, jedini imali pravo da ga nose. Idejni nacrt ordena svetog Kneza Lazara Mihaila Valtrovića, čuva se u Istorijskom muzeju Srbije.
– Sve tri insignije ovog nestalog ordena, jedna Aleksandra Prvog Obrenovića, druga Petra Prvog Karađorđevića i treća izrađena po nalogu kneza Pavla, koju je naručio povodom punoletstva Petra II, izrađene su od zlata i ukrašene rubinima, safirima, smaragdima, brilijantima i biserima – kaže arh. Dragomir Acović, član Krunskog saveta princa prestolonaslednika Aleksandra Karađorđevića i predsednik Društva heraldičara Srbije.
 |
 |
 |
|
Lančić sa minijaturama odlikovanja Milutina Garašanina, srpskog ministra inostranih dela (1884–1886) |
|
Krst milosrđa |
|
Orden Miloša Velikog |
Dana 11. decembra 1898, kada se obeležavalo četiri decenije od Svetoandrejske skupštine na kojoj su Obrenovići smenili suparničku dinastiju na vlasti, Kralj Aleksandar Prvi Obrenović osnovao je Orden Miloša Velikog. Njime su nagrađivana lica s naročitim uslugama učinjenim vladajućoj porodici. Imao je najviši rang među odlikovanjima Kraljevine Srbije do dolaska Karađorđevića na presto.
Orden Karađorđeve zvezde sa četiri stepena uz devizu "za vjeru i slobodu 1804“, osnovao je Petar I Karađorđević u znak sećanja na Karađorđevu pobunu. Od 1904. godine, u kojoj se obeležavao vek od početka Prvog srpskog ustanka, ovaj orden bio je najviše odlikovanje Kraljevine Srbije. Poput Takovskog krsta i Belog orla i ovaj orden, nastao u vreme mira, u ratno doba postaje Karađorđeva zvezda s mačevima. Od 1912. i Prvog balkanskog rata dodeljuje se za osvedočenu hrabrost i zasluge u ratu. U toku Prvog svetskog rata kralj Petar I ustanovljava i vojnički orden Karađorđeve zvezde koju je dodeljivao podoficirima, kaplarima, značarima i redovima srpske vojske uz upisanu devizu "za hrabrost".
Pored ordenja, kao odličja najvišeg ranga, veoma važno mesto u sistemu nagrađivanja u drugim zemljama, pa i u Srbiji, imale su i medalje. Obično se njihov naziv vezivao uz priznate vrline, dostojne samog čina odlikovanja. Neke od medalja po svojoj važnosti i značaju imale su i viši nivo od ordena. Dodeljivane su za hrabrost, junaštvo, revnostu službovanju, vojničko umeće i druge načine dokazane odanosti državi i kralju.
– Jedna o najlepših i najcenjenijih je medalja za hrabrost koja nosi ime osvedočenog junaka, Miloša Obilića. Ustanovljena je 1913. u Drugom balkanskom ratu i imala je dve klase, zlatnu i srebrnu – priča gospođa Maričić.
Spomenice su počasna odlikovanja nižeg ranga, ali imaju svoju istorijsku težinu, jer se dodeljuju o godišnjicama i jubilejima svim učesnicima nekog događaja.
– Jedna od najreprezentativnijih je Albanska spomenica koju su nosili svi oni koji su prešli Albaniju 1915. Na njoj je natpis "svojim ratnim drugovima Aleksandar", a na reversu je deviza "za vernost otadžbini".
Po završetku Prvog svetskog rata i osnivanju Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918, Srbija svoja odlikovanja unosi i u novonastalu državu. Ona, uz ostala u međuvremenu ustanovljena, opstaju kao važeći simboli državničke zahvalnosti najistaknutijim pojedincima sve do Drugog svetskog rata, kada njihova dodela potpuno prestaje. | 
